به گزارش روابط‌عمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، مجموعه «در قاب یک سند» با هدف معرفی و بازشناسی اسناد مهم و گاه مغفول‌مانده موجود در گنجینه آرشیوی این سازمان طراحی شده است و در هر شماره، یکی از اسناد تاریخی، فرهنگی، اداری یا اجتماعی موجود در آرشیو ملی ایران را معرفی و بررسی می‌کند.

هجدهمین شماره این مجموعه به معرفی سندی با عنوان «نظام‌نامه کتابخانه در دوره قاجار» اختصاص دارد. این سند از سوی وزارت معارف و اوقاف، در دوره تصدی میرزا ابراهیم‌خان حکیم‌الملک بر این وزارتخانه تنظیم شده و تاریخ تحریر آن ۴ میزان ۱۳۳۱، برابر با ۴ مهر ۱۲۹۲ هجری شمسی، در سال‌های نخست حکومت احمدشاه قاجار است.

فرهنگ کتاب‌خوانی در ایران، ریشه‌هایی عمیق در تاریخ و تمدن این سرزمین دارد. ایران از دیرباز خاستگاه علم، ادب و اندیشه بوده و در طول قرون متمادی، نگارش، کتابت و مطالعه جایگاهی والا در میان ایرانیان داشته است. از دوران باستان تا عصر قاجار و دوره معاصر، کتاب و کتابت از ارکان اصلی هویت فرهنگی ایران به شمار می‌رفته است.

نظام‌نامه یادشده مشتمل بر ۱۰ بند است و به‌تفصیل، شیوه خدمات‌دهی به عموم مردم و نحوه استفاده از کتابخانه را توضیح می‌دهد. در این نظام‌نامه، تعیین ساعات خدمات‌دهی برای حفظ نظم اداری و رعایت وقت، ممنوعیت خروج کتاب از کتابخانه برای صیانت از سرمایه علمی و جلوگیری از مفقود شدن آثار، و لزوم رعایت نظم و سکوت برای تأمین آرامش و تمرکز مراجعان مورد تأکید قرار گرفته است.

در بخش‌های دیگر این سند، منع استعمال دخانیات در محیط کتابخانه برای حفظ بهداشت عمومی، ممنوعیت ورود کتاب‌های شخصی به‌منظور جلوگیری از اختلاط آن‌ها با مجموعه کتابخانه، تعیین شیوه امانت کتاب با استفاده از قبض مخصوص برای ایجاد نظام رسمی امانت، و منع استفاده هم‌زمان از دو کتاب به‌منظور فراهم کردن فرصت برابر برای دیگر مراجعه‌کنندگان ذکر شده است.

همچنین در این نظام‌نامه، نحوه استفاده از نشریات، الزام مراجعه‌کنندگان به خروج در ساعات مقرر و رعایت انضباط زمانی، و پرداخت غرامت در صورت وارد آمدن آسیب به اموال یا اثاثیه کتابخانه پیش‌بینی شده است؛ موضوعی که نشان‌دهنده توجه تنظیم‌کنندگان سند به جنبه حقوقی و مسئولیت‌پذیری استفاده‌کنندگان از کتابخانه است.

به‌طور کلی، نظم و ترتیب مندرج در این نظام‌نامه، بازتابی روشن از تلاش وزارت معارف و اوقاف برای نهادینه‌سازی فرهنگ مطالعه و سامان‌دهی استفاده عمومی از کتابخانه‌ها پس از نهضت مشروطه است. چنین مقرراتی را می‌توان از گام‌های آغازین در ایجاد کتابخانه‌های عمومی جدید در ایران دانست.

در پایان سند، امضای حکیم‌الملک، وزیر معارف و اوقاف، و مهر وزارتخانه درج شده است؛ امری که از اهمیت جایگاه کتاب و کتاب‌خوانی در آن دوران و توجه ساختار رسمی کشور به نهاد کتابخانه حکایت دارد.

این سند با شماره ۳۶۴۶۳-۲۹۷ در آرشیو ملی ایران نگهداری می‌شود.